You are currently viewing Qafqaz albanlarının dilində şəxs, xalq, yer adları

Qafqaz albanlarının dilində şəxs, xalq, yer adları

Sinay Palimpsestləri əsasən İncil əsaslı olduğu üçün, təbii olaraq da Qafqaz albanlarının dilində ancaq Yaxın Şərq coğrafiyasına aid toponimlər və Bibliya şəxslərinin adları qeydə alınıb. Onları aşağıda oxuya bilərsiniz.

Şəxs adları

Transkripsiya

Alban dilində

Abel

𐔰𐔱𐔴𐔾

Abraham

𐔰𐔱𐕙𐔰𐕆𐔰𐕌

Aharon

𐔰𐕆𐔰𐕙𐕒𐕎

Andrēas

𐔰𐕎𐔳𐕙𐔶𐔰𐕚

Awgusṭos

𐔰𐕡𐔲𐕒𐕡𐕚𐕜𐕒𐕚

Baraḳ

𐔱𐔰𐕙𐔰𐕄

D(avi)t

𐔳(𐔰𐕛𐔼)𐔸

Eli(y)a

𐔴𐔾𐔼(𐔺)𐔰

Eliša

𐔴𐔾𐔼𐕐𐔰

Elisabet

𐔴𐔾𐔼𐕚𐔰𐔱𐔴𐔸

Eremiya

𐔴𐕙𐔴𐕌𐔼𐔺𐔰

Ešaya

𐔴𐕐𐔰𐔺𐔰

Gedeon

𐔲𐔴𐔳𐔴𐕒𐕎

Hamus

𐕆𐔰𐕌𐕒𐕡𐕚

Herod (es/ēs)

𐕆𐔴𐕙𐕒𐔳 (𐔴𐕚/𐔶𐕚)

Herodiu

𐕆𐔴𐕙𐕒𐔳𐔼𐕒𐕡

Isa

𐔼𐕚𐔰

Isaḳ

𐔼𐕚𐔰𐕄

K(risṭo)s

𐕣(𐕙𐔼𐕚𐕜𐕒)𐕚

Ḳirines

𐕄𐔼𐕙𐔼𐕎𐔴𐕚

Laazar

𐔾𐔰𐔰𐔵𐔰𐕙

Luḳas

𐔾𐕒𐕡𐕄𐔰𐕚

Marta

𐕌𐔰𐕙𐔸𐔰

Maryam

𐕌𐔰𐕙𐔺𐔰𐕌

Mateos

𐕌𐔰𐔸𐔴𐕒𐕚

Muse, Musēs

𐕌𐕒𐕡𐕚𐔴, 𐕌𐕒𐕡𐕚𐔶𐕚

Naeman

𐕎𐔰𐔴𐕌𐔰𐕎

Natanael

𐕎𐔰𐔸𐔰𐕎𐔰𐔴𐔾

Ṗawlos

𐕗𐔰𐕡𐔾𐕒𐕚

Ṗeṭros

𐕗𐔴𐕜𐕙𐕒𐕚

Ṗilaṭos

𐕗𐔼𐔾𐔰𐕜𐕒𐕚

Piliṗ(ṗ)os

𐕢𐔼𐔾𐔼𐕗(𐕗)𐕒𐕚

Rakel

𐕙𐔰𐕣𐔴𐔾

Salome

𐕚𐔰𐔾𐕒𐕌𐔴

Samuēl

𐕚𐔰𐕌𐕒𐕡𐔶𐔾

Simon

𐕚𐔼𐕌𐕒𐕎

Istepanos

𐔼𐕚𐔸𐔴𐕢𐔰𐕎𐕒𐕚

Ṭimoteos

𐕜𐔼𐕌𐕒𐔸𐔴𐕒𐕚

Ṭiṭos

𐕜𐔼𐕜𐕒𐕚

Tomas

𐔸𐕒𐕌𐔰𐕚

Yeš

𐔺𐔴𐕐

Y(esu)s

𐔺(𐔴𐕚𐕒𐕡)𐕚

Yaḳob(os)

𐔺𐔰𐕄𐕒𐔱(𐕒𐕚)

Yešo

𐔺𐔴𐕐𐕒

Yeso

𐔺𐔴𐕚𐕒

Yo(v)h(an)an,

𐔺𐕒(𐕛)𐕆(𐔰𐕎)𐔰𐕎,

Yosē

𐔺𐕒𐕚𐔶

Yosep, Yosēp

𐔺𐕒𐕚𐔴𐕢, 𐔺𐕒𐕚𐔶𐕢

Yuday

𐔺𐕒𐕡𐔳𐔰𐔺

Yunan

𐔺𐕒𐕡𐕎𐔰𐕎

Zakari(y)a

𐔵𐔰𐕣𐔰𐕙𐔼(𐔺)𐔰

Toponimlər

Arabiya

𐔰𐕙𐔰𐔱𐔼𐔺𐔰

Ərəbistan

Arimata

𐔰𐕙𐔼𐕌𐔰𐔸𐔰

Arimata

Betlahem

𐔱𐔴𐔸𐔾𐔰𐕆𐔴𐕌

Beytlehem

Bitani

𐔱𐔼𐔸𐔰𐕎𐔼

Bitani

Čoˁ

𐕖𐕒𐔽 

Çoğ, Dərbənd

Damasḳos

𐔳𐔰𐕌𐔰𐕚𐕄𐕒𐕚

Dəməşq

Epraim

𐔴𐕢𐕙𐔰𐔼𐕌

Efraim

Erowsalem

𐔴𐕙𐕒𐕡𐕚𐔰𐔾𐔴𐕌

Yerusəlim

Galil/l’ea

𐔲𐔰𐔾𐔼𐔾/𐕅𐔴𐔰

Qalileya

Hermon

𐕆𐔴𐕙𐕌𐕒𐕎

Hermon

Hrama

𐕆𐕙𐔰𐕌𐔰

Rama

Ihowda

𐔼𐕆𐕒𐕡𐔳𐔰

İudeya

Ḳana

𐕄𐔰𐕎𐔰

Kana

Kanana

𐕣𐔰𐕎𐔰𐕎𐔰

Kənan

Ḳaparna(h)om

𐕄𐔰𐕢𐔰𐕙𐕎𐔰(𐕆)𐕒𐕌

Kapernaum

Nazaret/ēt

𐕎𐔰𐔵𐔰𐕙𐔴𐔸/𐔶𐔸

Nazaret

Serebta

𐕚𐔴𐕙𐔴𐔱𐔸𐔰

Serebta

Šiloham

𐕐𐔼𐔾𐕒𐕆𐔰𐕌

Şiloam

Šilohan

𐕐𐔼𐔾𐕒𐕆𐔰𐕎

Şilohan

Sion

𐕚𐔼𐕒𐕎

Zion

Ṭiberia

𐕜𐔼𐔱𐔴𐕙𐔼𐔰

Tiberiya

Yordanan

𐔺𐕒𐕙𐔳𐔰𐕎𐔰𐕎

İordan çayı

Asor

𐔰𐕚𐕒𐕙

Suriya

Egipṭos

𐔴𐔲𐔼𐕢𐕜𐕒𐕚

Misir

Ella

𐔴𐔾𐔾𐔰

Yunanıstan

Epes

𐔴𐕢𐔴𐕚

Efes

Hroma

𐕆𐕙𐕒𐕌𐔰

Roma

I(sray)ēl

𐔼(𐕚𐕙𐔰𐔺)𐔶𐔾

İsrail

Ḳaryot

𐕄𐔰𐕙𐔺𐕒𐔸

Karyot

Ḳorint

𐕄𐕒𐕙𐔼𐕎𐔸

Korinf

Samar(i)a

𐕚𐔰𐕌𐔰𐕙(𐔼)𐔰

Samariya

Sidon

𐕚𐔼𐔳𐕒𐕎

Sidon

Tesaloni/oḳ(e)

𐔸𐔴𐕚𐔰𐔾𐕒𐕎𐔼/𐕒𐕄(𐔴)

Tessaloniki

Bəs necə Misirli demək olar? Ya da başqalarının dilini ifadə edərkən nə deməliyik? Məsələn, yunanca? Gəlin bu suallara cavab verək:

Alban dilində adətən ölkənin adına cəm şəkilçisi artırmaqla xalq isimləri yaradılırdı. Bunu şəhərlərə də aid etmək olar. Məsələn: Egipṭos (Misir) → Egipṭosux (Misirlilər), Epes (Efes) → Epesaux (Efeslilər)

Bir sifət olaraq xalq təyin etmək üçün isə yiyəlik şəkilçisindən istifadə edilirdi. Məsələn: Asor (Suriya) → Asorun (Suriyalı)

Bir xalqın dilini ifadə etmək üçün isə -n’a əlaqəlilik şəkilçisi istifadə edilirdi. Çox vaxt bu -n’a yiyəlik halın -un şəkilçisinin son samiti ilə assimilyasiya olurdu. Məsələn: Hroma (Roma) → Hromaun (Romalı) → Hromaun’a (Roma dili, latın dili)

Bundan əlavə albanların dilində yəhudilər üçün spesifik olaraq 𐕛𐔰𐕖𐔰𐕙 (vačar) sözü istifadə edilirdi. Görünür bu söz 𐔴𐔱𐕙𐔰𐕒𐕡𐕎 (ebraun, ‘ibrani’) sözü ilə sinonim kimi istifadə edilib, çünki İncilin bir ayəsində belə bir cümlə var:

Yəhya, 19.20

Albanca 

Trankripsiya

Azərbaycan dilində

𐔴 𐔳𐔰𐕀𐕜𐔰𐕄𐔰𐕇 𐕒𐕡𐕄𐔰𐕎𐔴𐕆𐔶 𐔰𐕛𐔴𐔾𐕈̃𐕎 𐕛𐔰𐕖𐔰𐕙𐕒𐕡𐕘𐕒𐔺 𐔼𐔽𐔰𐔰𐕎𐔰𐕣𐔴𐕆𐔶 𐕣𐔰𐔾𐔰𐕣𐔰𐕇𐕒𐕠 𐔴 𐕀𐕒𐕡𐔿 𐔼𐕆𐕈𐔾𐔱𐔼𐔸𐔶𐕆𐔰𐕌𐔰𐔺𐕄𐔴𐕆𐔶 𐔺̃𐕚𐔰𐕇 𐕠𐔰𐕌𐕢𐔶𐕆𐔶 𐕛𐔰𐕖𐔰𐕙𐔿𐔰 𐕒𐕡𐕎 𐔴𐔾𐔾𐔰𐕒𐕡𐔿𐔰 𐕒𐕡𐕎 𐕆𐕙𐕒𐕌𐔰𐕒𐕡𐔿𐔰 𐕒𐕒𐕡𐔾:

e daxṭaḳax̣ uḳanehē avelå̃n vačaruġoy iˁaanakehē kalakax̣oc e xun’ ihålbitēhamayḳehē Y͞sax̣ campēhē vačarn’a un ellaun’a un hromaun’a oul:

Yəhudilərin bir çoxu bu lövhəni oxudu, çünki İsanın çarmıxa çəkildiyi yer şəhərə yaxın idi və lövhədə ibranicə, yunanca və Roma dilində yazılmışdı.

 

Etimoloji analizdən görünür ki, toponimlər əsasən Süryani mənbələrdən götürülüb. Adlar isə ermənicə və gürcücə İncillərlə səsləşir. Yuxarıdakı iki toponim – Yerusəlim və İsrail – isə albanca incillərdə abbreviatura halında verilib. Yerli toponimlərdən isə bizə məlum olan yeganə yer adı 𐕖𐕒𐔽 (čoˁ) ‘Çoğ’ olub, Dərbənd ətrafı tarixi ərazini göstərir. Bir sıra Qafqaz dilləri hələ də Dərbəndi bu adın variantları ilə tanıyır, bu sözlər “divar” mənasını verir: Tabasaran – Цали (Cali), ağul – Цал (Cal), ləzgi – Цал (Cal)/Чур (Čur), dargin – Чяли (Čəli).

Cavab yaz